Bacówka na polu golfowym, przemyt w ciężarówkach i heca z okładką. Opisała, jak górale podbili Amerykę

Wyrabiają oscypki przy polu golfowym w Chicago, organizują kuligi z Indianami w Arizonie, a do wymarzonej Ameryki niektórzy dostali się kiedyś w ciężarówkach z podwójnymi ścianami lub rolniczym samolotem. Beata Zalot przez blisko 30 lat opisywała niezwykłe losy Podhalan za oceanem. Teraz zebrała je w książce „Amerykańska juhaska”. W szczerej rozmowie z „Super Expressem” autorka zdradza kulisy powstawania reportaży, mówi o hecy z okładką i zdradza, co pomogło jej przekonać rozmówców do zwierzeń.

Beata Zalot opisała, jak górale podbijali Amerykę
Autor: Beata Zalot/ Archiwum prywatne

„Super Express”: – Skąd pomysł na tytuł?

Beata Zalot: – „Juhaska” to nie tylko określenie dziewczyny pasącej owce na hali. Na Podhalu pojęcie to kojarzy się przede wszystkim z sezonową pracą przy wypasie owiec. Według prof. Józefa Kąsia, autora Ilustrowanego leksykonu gwary i kultury podhalańskiej: „ juhaska to całokształt trybu życia, zajęć, obowiązków, zwyczajów właściwy dla juhasa”. I właśnie ja używam słowa „juhaska” w tym drugim znaczeniu. W ciągu 29 lat pracy w „Tygodniku Podhalańskim”, w USA byłam kilkanaście razy. W Chicago przez lata mieliśmy redakcję. Każdy mój wyjazd to reportaże o góralach podhalańskich, wywiady z nimi, relacje z różnych wydarzeń. Kiedyś robiłam artykuł o pracy kierowców tirów w USA. Jeden z nich Edward Koenig podczas rozmowy nazwał swoją pracą „amerykańską juhaską”.

Z pasterstwem i juhaską wiążą się przepiękne, stare tradycje i obrzędy. To ciężka praca, ale bardzo poważana przez innych. Baca kiedyś był dla górali lekarzem, sędzią, czarownikiem. Mój tata opowiadał, że sąsiedzkie spory w Groniu rozstrzygał baca Mucha. Zawsze praca bacy i juhasów była też bardzo dobrze płatna, to byli majętni ludzie. Pomyślałam, że „amerykańska juhaska” to świetna metafora tego, co tu, za oceanem robią Podhalanie. Dlatego zdecydowałam się na taki właśnie tytuł mojej książki, opisującej losy górali w USA.

– Czym różni się lektura tych tekstów w formie zwartej książki i jak wyglądał proces ich selekcji?

– Z kilkuset tekstów, wybrałam około 30, według mnie najciekawszych lub z różnych powodów ważnych. Chciałam, żeby powstał spójny, a zarazem bogaty obraz górali podhalańskich mieszkających w USA. Jednocześnie chciałam pokazać, jakie zmiany zaszły w ciągu tych prawie 30 lat. Teksty te przeszły jeszcze korektę, były uzupełniane. Przy bohaterach, którzy już nie żyją, dodałam informacje o ich śmierci. Nieco więc różnią się od tych, które ukazywały się na łamach „Tygodnika Podhalańskiego”.

– Wychowała się pani w duchu góralskich opowieści, a pani babka Karolina była juhaską. Rodzinne korzenie pewnie pomagały w rozmowach z góralami za oceanem?

– To prawda, jestem góralką z krwi i kości. I moja mama i tata należeli do starych góralskich rodów. Mój pradziadek był współwłaścicielem Małej Łąki w Tatrach, gdzie wypasał owce. Ponieważ nie miał synów, co roku od wiosny do jesieni wysyłał swoją córkę Karolinę na polanę, gdzie miał bacówkę. Była więc juhaską, co na Podhalu było i jest rzadkością, to zazwyczaj zajęcie mężczyzn.

Góralski rodowód zawsze pomagał mi w pracy dziennikarskiej, nie tylko w USA, ale i na Podhalu. Długo w „Tygodniku Podhalańskim” byłam jedyną góralką w gronie dziennikarzy. Często, gdy chciałam zdobyć jakieś informacje dotyczące konkretnego tematu na Podhalu, szukałam w danej miejscowości kogoś z rodziny lub wśród znajomych i oni kierowali mnie do kolejnych osób. Pomagała mi też znajomość mentalności górali, ich zwyczajów. Już samo użycie formy „wy” w rozmowie ze starszą osobą otwiera serca takich osób.

W USA, gdzie mam bardzo dużo rodziny i znajomych, też korzystam z tych kontaktów. Gdy wymyśliłam sobie jakiś temat to dzwoniłam do nich i pytałam, czy nie znają kogoś, kto miał takie doświadczenia. Często sami do mnie pisali i dzwonili, sugerując, że warto o kimś lub o czymś napisać. Opowiadali o kimś, kto zrobił karierę. Czasem słyszałam po prostu: „Beata zajęłabyś się bezdomnymi góralami z Chicago”, albo „napisz o rodzinach wielodzietnych w USA. Władze amerykańskie nie mogą uwierzyć, że kobieta może mieć dziesięcioro dzieci z jednym mężczyzną. Postrzegają takie osoby jak patologię”. W ten sposób już przed wylotem do USA miałam zawsze sporą listę tematów do zrobienia.

Czasem leciałam do USA z powodu wydarzeń. Do Nowego Jorku poleciałam zaraz po ataku na World Trade Center. Oczywiście jeszcze przy wylotem z Polski miałam dzięki znajomym listę Podhalan, którzy byli w tych wieżowcach w czasie ataku lub w pobliżu. Na pewno pomaga też to, że potrafię z góralami rozmawiać, znam ich poczucie humoru, wiem, jaką mają hierarchię, co jest dla nich ważne.

– W książce opisuje pani niezwykłe miejsca: od chicagowskiego pola golfowego, gdzie hoduje się owce i robi oscypki, po arizońską pustynię i Kolorado. Która z tych historii zaskoczyła panią najbardziej jako reporterkę?

– Dokładnie wymienia pani moje ulubione reportaże. Kiedyś zostałam poczęstowana oscypkami, które górale wyrabiają w Chicago. Przy okazji dowiedziałam się o kilku Podhalanach, którzy wspólnie wydzierżawili od właściciela pola golfowego na obrzeżach Chicago ziemię, wybudowali na niej bacówkę i wypasają owce. Na co dzień wykonują inne zawody, pracują w budowlance, ale mają dyżury przy wypasie owiec. Mają też konie. Wyrabiają oscypki, organizują imprezy na bacówce, młodym góralom urodzonych w USA pokazują pasterskie zwyczaje ich przodków. Musiałam tam pojechać i o tej swoistej „spółdzielni” napisać.

Podobnie byłam zaskoczona, gdy poleciałam do Arizony. Jeden z działaczy tamtejszego oddziału Związku Podhalan Północnej Ameryki, Józef Cudzich, skrzyknął górali na ognisku. Spotkaliśmy się wieczorem na pustyni. Wśród ogromnych kaktusów pojawił się ogień a wokół niego góralska muzyka na żywo, tańce, wyrabiane w Arizonie oscypki. I opowieści np. o góralskich kuligach, do organizacji których zostali wynajęci Indianie. Nie miałam pojęcia w ogóle, że w Arizonie jest śnieg. Podhalanie mieszkający w Arizonie mocno zaznaczają swoją obecność, są widoczni wśród Polonii.

– Pisze pani o rodakach, którzy budowali swój amerykański sen za cenę ogromnego wysiłku, a czasem wręcz narażania życia. Jaka jest dzisiaj twarz emigracji z Podhala, czy to wciąż walka o przetrwanie, czy już spełnione marzenia?

– Zależy, o którym pokoleniu mówimy. To pierwsze pokolenie emigrantów zazwyczaj wykonywało i wykonuje najcięższe, fizyczne prace. Sprzątanie, praca w fabrykach, „kontraktorka”. Ale ich dzieci mają zazwyczaj już łatwiej. Bo ciężko zarobione pieniądze rodziców, szły, idą, na edukację dzieci.

Ale i u tych pierwszych, i drugich jest ten sam góralski upór, konsekwencja, pracowitość, przyzwyczajenie do ciężkiej pracy. Coś, co górale mają w genach. Przez pokolenia żyli w ciężkich warunkach, na nieurodzajnej ziemi. Dlatego w tym kolejnym pokoleniu mamy wybitnych naukowców, lekarzy, prawników, artystów. Bo mają nie tylko talent, ale też góralską pracowitość i determinację.

Bardzo wzruszyła mnie na przykład historia pani Józefy Długopolskiej. Miała pięć lat, gdy wyjechała z Podhala z rodzicami. Bardzo szybko w Chicago nauczyła się języka angielskiego i w dzieciństwie często rodzicom i innym członkom rodziny towarzyszyła podczas wizyt w gabinetach lekarskich jako tłumacz. Wtedy już postanowiła zostać lekarką, mimo że wszyscy ją zniechęcali, przekonywali, że to nierealne. Dziś jest znaną i lubianą pediatrą, uczy też tego fachu studentów medycyny.

– Jak zmienia się góralska tożsamość w kolejnym pokoleniu urodzonym już w USA? Czy kultywowanie tradycji to dla nich wciąż żywa potrzeba, czy raczej sentymentalny folklor?

– Za każdym razem, kiedy jestem w USA i trafiam na próbę dziecięcego zespołu regionalnego, czy gdy jestem na jakiejś góralskiej imprezie, nie wychodzę z podziwu. Tym dzieciakom, które tu się urodziły, chce się co tydzień chodzić na próby, z taką dumą zakładają strój góralski, potrafią mówić w gwarze. To dla mnie jakiś fenomen. I podziw dla rodziców, dla których też to jest wysiłek i wyrzeczenie. Podczas tego wyjazdu w listopadzie byłam na próbie zespołu „Juchasi”. Dzieciaki z dumą opowiadały mi o swoich występach, opowiadały, jak w amerykańskich szkołach próbują swoich kolegów nauczyć tańczyć po góralsku. Oni szczerze są dumni ze swoich korzeni. Świetnym przykładem jest dla mnie dorosły już Krystian Nowak, który urodził się w Chicago, a teraz przeprowadził się do Polski. Mieszka na Podhalu, skąd pochodzą rodzice. Dziś promuje kulturę Podhala w social mediach, dociera do zagranicznych turystów, jest świetnym ambasadorem Podhalan.

– Prezentowała pani książkę bezpośrednio przed jej bohaterami i polonijną publicznością w Stanach Zjednoczonych. Jakie są pierwsze reakcje samych zainteresowanych na to, jak zostali opisani?

– Ci, którzy przyszli na spotkanie ze mną, cieszyli się, że znaleźli się w książce. Teksty o sobie zazwyczaj znali już wcześniej, bo „Tygodnik Podhalański” dociera za ocean od lat. Bardziej interesujące dla mnie były reakcje zwykłych czytelników, którzy nie znaleźli się w książce. Kilku z nich, już po lekturze, odezwało się do mnie. Te pierwsze recenzje były dla mnie miłe. Jedna z takich osób zdradziła, że planowała zabrać książkę na urlop, który zaczynał się za kilka dni, ale jak wieczorem siadła do lektury to już nie mogła się oderwać i przeczytała przed wyjazdem. Ktoś inny pogratulował po lekturze, że to świetny i pełny obraz Podhalan w Ameryce, że takiej książki do tej pory nie było.

Zazwyczaj powstają monografie, opracowania. Tu głos mają ludzie, którzy opowiadają szczerze swoje historie. Niektórzy anonimowo, bo opowiadają na przykład, w jaki sposób dostali się do USA: przez zieloną granicę z Meksykiem, w ciężarówce z podwójnymi ścianami czy rolniczym samolotem z Kanady.

– Szerokim echem odbiła się decyzja zarządu Związku Podhalan w Północnej Ameryce o braku miejsca na promocję książki w Domu Podhalan podczas Festiwalu na Góralską Nutę. Jak pani, z perspektywy reporterki, ocenia tę sytuację i towarzyszące jej emocje wokół okładki?

– Ta historia została sztucznie nadmuchana, nie było żadnej oficjalnej decyzji zarządu ZPPA. Rzeczywiście zapytałam prezesa, czy mogłabym zaprezentować swoją książką podczas festiwalu „Na góralską nutę”, nie dał mi odpowiedzi, powiedział, że musi skonsultować z innymi. Od znajomych dowiedziałam się, że nie wszystkim podoba się okładka, na której jest Wojciech Dorula.

Wiem, że była dyskusja na ten temat na zebraniu władz. Ale ja się już nie odezwałam do prezesa, bo pomyślałam, że nie będę nikogo stawiać w kłopotliwej sytuacji. Nie wiem, jaką odpowiedź bym dostała. Nie wiem też czy jest jakiś konflikt z Wojtkiem. Może górale nie chcą, żeby on był „przedstawicielem” społeczności góralskiej. Może chodzi o zazdrość.

Wojtek był wieloletnim korespondentem Związku Podhalan w Ameryce, teraz ma własne radio. Książka jest moja, nie powstała na czyjeś zamówienie, więc to moja decyzja, co jest w książce i kto jest na okładce. O Wojtku w książce nic nie ma, natomiast zdjęcie autorstwa Jurka Jureckiego wybrało wydawnictwo, ja zaakceptowałam. Wydaje mi się, że okładka jest ciekawa.

– Skomentowała pani to wydarzenie słowami, że „ludzie tworzą Związek, nie władze”. Czy pisząc szczerze o polonijnym środowisku, trzeba się liczyć z tym, że część odbiorców poczuje się urażona?

– Nigdy nie robiłam laurek, nie pisałam pod czyjeś dyktando. Byłam niezależna jako dziennikarka i jestem niezależna jako autorka książek. „Amerykańska juhaska” nie jest o władzy ani o organizacjach, nie jest o politykach ani celebrytach. Jest o ludziach, o ich losach, o witkacowskich „Istnieniach Poszczególnych”. Zawsze interesowali mnie najbardziej tzw. „zwykli” ludzie, w których odnajdywałam talenty, siłę charakteru i inne niezwykłości. Myślę, że najbardziej urażeni mogą być ci, którzy w książce się nie znaleźli.

– Jest pani znana nie tylko z dziennikarstwa, ale też z poezji, malarstwa i ceramiki. Czy wrażliwość poetycka pomaga w pisaniu reportażu o ludzkiej tęsknocie i trudnych wyborach?

– Poezję najczęściej piszą „nadwrażliwcy”. Wrażliwość i uważność jest bardzo ważna także w dziennikarstwie. Pozwala skupić się na drugim człowieku.

Na pewno umiem uważnie słuchać, zadawać pytania. Łatwo zdobywam też zaufanie innych. Myślę, że to spowodowało, że ludzie opowiadali mi rzeczy, których innym by nie zdradzili, że byli ze mną szczerzy. Jest jeszcze jedna ważna rzecz: pokora. Uważam, że to także bardzo ważne w dziennikarstwie.

Bo są dziennikarze celebryci i tacy, którzy są dla innych, a sami usuwają się w cień, by dać głos innym. Należę do tych drugich. Nie lubię błyszczeć, cieszę się, gdy w innych znajdę to coś, czym inni się zachwycą.

– Czy po spotkaniach z Polonią w USA pojawiły się już nowe tematy i bohaterowie, którzy mogliby złożyć się na drugą część „Amerykańskiej juhaski”?

– Mam tych tekstów o wiele więcej, po tym wyjeździe mogłyby powstać kolejne reportaże. Może kiedyś kolejne wydanie „Amerykańskiej juhaski” będzie rozszerzone. Na razie mam książkę gotową do wydania: „Pokój wdów”, zbiór moich opowiadań. Chciałabym też wydać kolejny zbiór moich reportaży powstałych w Polsce. Ciągle jednak brakuje mi czasu. Pracuję teraz w zakopiańskim Teatrze Witkacego, kieruję sceną Witkacy Atelier. Wydaję z młodzieżą „Kulturalny Magazyn Młodych”. Piszę też dorywczo do różnych czasopism, nie tylko do Tygodnika Podhalańskiego. Doba dla mnie jest za krótka.

Rozmawiała Marta J. Rawicz

 

ROLKI